Gisteren was de eerste aflevering van het laatste seizoen van Zondag met Lubach. Het is één van mijn favoriete programma´s vanwege de scherpte van de redactie en de humor van Arjen Lubach. In de aflevering van gisteren werd de reactie van de premier op de rellen rond de avondklok op de korrel genomen. Ik vond het item teleurstellend. Tot gisteren was het Zondag met Lubach aardig gelukt om telkens de vinger op de zere plek te leggen zonder vooringenomenheid. Helaas was gisteren het tegenovergestelde aan de hand. Nu leek het op een verkiezingsboodschap in de zendtijd van politieke partijen. Ook werd de vinger niet op de zere plek gelegd, terwijl die er wel degelijk is. En die zere plek is de beperkte waarde van sociologie als middel om effectief beleid op te baseren. Ik zal dit toelichten.

Straattuig

De premier reageerde met zoveel woorden dat het hier om straattuig gaat, dat je gewoon moet oppakken en in de bak moet gooien in plaats van te zoeken naar allerlei sociologische verklaringen voor dit wangedrag. Rutte vond dat laatste zelfs onverstandig, omdat dit zou kunnen overkomen als het tonen van begrip. Het commentaar van Lubach bestond eruit, dat iets proberen te begrijpen iets anders is dan er ook direct begrip voor te hebben. En daarnaast zou Rutte als premier er best weleens heel slecht op kunnen staan bij een sociologische verklaring van het wangedrag. Zijn beleid zou dit immers kunnen hebben veroorzaakt. Met dit risico indachtig zou hij er dus baat bij hebben om het relgedrag niet grondig vanuit een sociologisch perspectief te verklaren. Vanuit sociologisch perspectief is dit een sluitende argumentatie. En dat is nu juist het probleem. Het legt het tekort van de sociologische benadering pijnlijk bloot.

Wat is sociologie precies?

Sociologen bestuderen mensen en hun gedrag in hun sociale omgeving, in relatie tot de heersende cultuur, de bestaande maatschappelijke structuren en aanwezige machtsstructuren. Praktisch gezien betekent dat de bestudering van het dagelijkse leven van mensen het functioneren van mensen in hun omgeving, sociale verbanden, gezinsstructuren, religieuze verbanden, wetten, normen en waarden, rolpatronen en culturele verbanden. Sociologie is een sociale wetenschap, dat wil zeggen een wetenschap die de mens in zijn relatie tot anderen bestudeert.

Oorzakelijk verband

Dit betekent dat het bestaansrecht van sociologie bestaat uit het ontdekken en bestuderen van oorzakelijke verbanden tussen maatschappelijke ontwikkelingen en gedrag. Als die verbanden er niet zijn of niet éénduidig zijn, dan valt er dus weinig te bestuderen respectievelijk concluderen. Dit verklaart waarom sociologen er niet voor terugdeinzen om keiharde conclusies te baseren op een dun en breekbaar causaal verband of nog erger op de drogreden van een foutief oorzakelijk verband. Ik zeg dit bewust met een sociologische stelligheid om de logische weerstand tegen ongefundeerde stelligheid voor hen invoelbaar te maken. Correlatie is geen bewijs voor causaliteit. Bijvoorbeeld: Het regent. Ik word ziek dus: de regen maakt mij ziek. Gisteren in Zondag met Lubach werd een verband aangenomen tussen bezuinigingen op jeugdzorg en de rellen. Dit is een vergelijkbare drogreden (wat natuurlijk niet wegneemt dat ook ik mij boos maak over de veronachtzaming van de jeugdzorg). Het is prima als dit in een satirisch programma gebeurt, vrij associëren is immers een noodzakelijke voorwaarde voor creativiteit. Het is schadelijk als een persoonlijke opvatting van een socioloog, die nota bene is gebaseerd op een drogreden, wordt gepresenteerd als wetenschappelijk bewijs. `Science says´ moet niet worden verward met `the scientist says´. Toch heb ik de afgelopen twee weken in de media meerdere sociologen voorbij zien komen, die feilloos meerdere sociologische oorzaken voor de rellen wisten aan te wijzen. Het zou liggen aan de toenemende ongelijkheid, het gebrek aan perspectief, het buitensluiten van groepen mensen, het zich niet gehoord voelen door de samenleving (wat dat ook moge betekenen). Dit staat in schril contrast met de verklaringen van de relschoppers zelf, die aangaven simpelweg de sensatie te zoeken.

Mobiele eenheid en snelrecht

De urgentie van het berechten van de relschoppers en het voorkomen van nieuwe rellen verhoudt zich slecht met sociologische analyses ter verbetering van de samenleving als geheel. De Mobiele Eenheid en het snelrecht bieden hiervoor de oplossing, sociologen niet. Het is daarom logisch dat Rutte ervoor wil waken, dat argumenten die worden ontleend aan sociologische verklaringen, de realisatiekracht ondermijnen om relschoppers te berechten en de orde te herstellen. Stel dat een kritische massa het er over eens is dat de  rellen worden veroorzaakt door structurele buitensluiting (en niet door bv. sensatiezucht) dan ben je nog decennia bezig om de bron van het geweld weg te nemen zonder garantie op succes. En wat moeten we dan ondertussen doen om de orde te handhaven?

Beroepsdeformatie

Ik moet opbiechten dat ik sociologen niet helemaal vertrouw. Dit komt in de eerste plaats door de misplaatste stelligheid als bewijs voor een lage wetenschappelijke standaard. Daarnaast ontwaar ik in de beroepsgroep een beroepsdeformatie die veel overlap vertoont met progressieve ideologieën. Binnen de sociologie is het individu het lijdend voorwerp met de sociale omgeving als onderwerp. Als het slecht met je gaat, ben je in die visie dus een slachtoffer van je sociale omgeving (die in de visie van sociologen dan weer is gecreëerd door anderen, zij zijn verantwoordelijk). Als jouw werkelijkheidsconstructie uitsluitend binnen je eigen vakgebied plaatsvindt, dan radicaliseer je als socioloog vanzelf in de marxistische richting. Het oorzakelijk verband tussen de mens en zijn sociale omgeving, toch het bestaansrecht van de sociologie, wordt niet meer via wetenschappelijke maatstaven maar selectief langs ideologische criteria vastgesteld. Dit is de doodsteek voor de sociologie als erkende wetenschap. Nu is er helemaal niets mis met progressieve ideeën, net zo min als met conservatieve ideeën trouwens, zolang het spel maar eerlijk wordt gespeeld. Ideologie is ideologie en wetenschap is wetenschap.

Pedagogisch perspectief

Persoonlijk denk ik dat ik vroeger mijzelf prima zou vermaken met het matten met mijn matties tegen de wouten als ik in een ander milieu terecht was gekomen. Wel denk ik dat ik in dat geval baat gehad zou hebben bij strenge regels en structuur om verder te komen, ermee te beginnen dat de politie de baas is op straat en dat wangedrag duidelijke consequenties heeft, no excuses. Deze logica zou ik wel begrijpen en rechtvaardig vinden. Ook binnen de pedagogische wetenschappen wordt het stellen van grenzen als onmisbaar onderdeel van de opvoeding gezien. Het ontbreken van duidelijke grenzen of een strenge en consequente handhaving ervan zou vanuit pedagogisch perspectief dus een geldige oorzaak kunnen zijn voor het ontstaan van de rellen. Sociologen houden evenwel geen rekening met deze mogelijkheid, omdat het buiten hun kennisgebied valt. Of zij zoeken een sociologische oorzaak voor een gebrekkige opvoeding. Blijft de sociologie toch nog een beetje binnenboord.

Zere plek

In tegenstelling tot Zondag met Lubach legt Rutte wel de vinger op de zere plek. Sociologie drijft af van wetenschap richting ideologie. Rutte wil best een wetenschappelijke verklaring voor de rellen maar verwacht niet dat sociologen die geven. Bovendien is een wetenschappelijke verklaring alleen interessant voor zover dit beleidsmakers in staat stelt om op tijd effectieve maatregelen te nemen tegen de rellen. Rutte zit niet te wachten op een decadente academische exercitie zonder resultaat. En dit is precies de reden waarom zoveel mensen op hem stemmen. In plaats van te klagen op Rutte kunnen sociologen beter hard gaan werken aan hun eigen relevantie. Als zij slagen dan verwacht ik dat een volgende premier, die niet zit te wachten op een sociologische verklaring hard wordt afgestraft bij de verkiezingen. Je hoeft geen socioloog te zijn om dat te kunnen begrijpen.

Hein van Zijll Langhout

View all posts

Add comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *